Elektrik tesislerinde yüklerin reaktif gücünün kontrolü, enerji verimliliği ve güç kalitesi için kritik öneme sahiptir. Bu kontrolü sağlayan kompanzasyon panoları ve reaktif güç röleleri, sistemdeki akım ve gerilimi doğru şekilde algılamalıdır. Bu algılama, AT (Akım Trafosu) ve GT (Gerilim Trafo) bağlantıları üzerinden yapılır.

AT (Akım Trafosu) Bağlantısı

Akım trafosu (AT / CT – Current Transformer), yüksek akımları röle veya ölçü cihazının okuyabileceği seviyeye düşürür.

AT’nin Temel Görevleri

• Yük akımını ölçmek

• Reaktif güç kontrol rölelerine veri sağlamak

• Koruma röleleri için akım algısı oluşturmak

AT Bağlantı Noktaları

AT, genellikle yük veya kompanzasyon panosuna giden faz hatlarının üzerinden geçirilir.

Bağlantı Şekilleri:

1. Seri Bağlantı:
   AT, ölçülecek yük hattına seri bağlanır. Akım buradan geçer ve röleye düşürülmüş akım gönderilir.

2. Paralel veya Manyetik Bağlantı:
   Özellikle üç fazlı sistemlerde AT’ler genellikle her faz için ayrı olarak yerleştirilir.

AT Seçimi

AT seçerken aşağıdaki kriterler önemlidir:

• Sistem akımı ve ölçüm aralığı

• Trafonun doğruluk sınıfı (%0.5, %1, %3 vb.)

• Röle veya ölçüm cihazının giriş akımı (genellikle 5 A veya 1 A)

Örnek:

Sistem akımı: 800 A
Röle giriş akımı: 5 A

AT oranı: 800/5

GT (Gerilim Trafo) Bağlantısı

Gerilim trafosu (GT / VT – Voltage Transformer), yüksek gerilimleri röle veya ölçü cihazının okuyabileceği seviyeye düşürür.

GT’nin Temel Görevleri

• Sistem gerilimini ölçmek

• Reaktif güç ve güç katsayısı hesaplamalarında veri sağlamak

• Koruma röleleri için gerilim algısı oluşturmak

GT Bağlantı Noktaları

GT, genellikle ana dağıtım hattı veya pano girişinde fazlara paralel bağlanır.

Bağlantı Şekilleri:

1. Paralel Bağlantı:
   Gerilim trafosu sistem gerilimi ile paralel çalışır ve röleye düşük gerilim gönderir.

2. Faz ve Nötr Bağlantısı:
   Üç fazlı sistemlerde GT, genellikle her faz ve nötr hattına bağlanır.

AT ve GT’nin Kompanzasyon Sistemindeki Önemi

Kompanzasyon rölesi, sistemdeki aktif ve reaktif gücü hesaplamak için hem akım hem gerilim verisine ihtiyaç duyar. Bu veriler:

• AT üzerinden alınan akım sinyali

• GT üzerinden alınan gerilim sinyali

ile sağlanır.

Ölçüm ve Röle Algısı

Örnek:

• Sistem: 400 V, 250 kW, cosφ = 0.75

• AT: 800/5

• GT: 400/100

Reaktif güç rölesi:

1. AT’den gelen akımı 5 A seviyesine düşürür

2. GT’den gelen gerilimi 100 V seviyesine düşürür

3. Bu değerlerle reaktif güç ve güç katsayısını hesaplar

4. Hedef cosφ değerine göre kondansatör kademelerini devreye alır veya çıkarır

AT ve GT Bağlantılarında Dikkat Edilecek Noktalar

1. Doğru Polarite:
   AT ve GT bağlantılarında polariteye dikkat edilmezse reaktif güç ölçümü hatalı olur.

2. Topraklama:
   GT sekonder devresi mutlaka topraklanmalıdır.
   AT sekonderi ise açık devre bırakılmamalıdır, aksi halde yüksek gerilim oluşur.

3. Doğru Trafoların Kullanımı:
   Yükün maksimum akımı ve gerilimi dikkate alınarak AT ve GT seçilmelidir.

4. Mesafe ve Kablo Seçimi:
   Röleye giden AT ve GT kabloları kısa ve düşük empedanslı olmalıdır.

Özet

• AT (Akım Trafosu): Akımı düşürür, röleye akım bilgisi verir

• GT (Gerilim Trafo): Gerilimi düşürür, röleye gerilim bilgisi verir

• Kompanzasyon rölesi, AT ve GT’den aldığı bilgilerle reaktif gücü hesaplar ve kademeleri kontrol eder

• Polarite, topraklama ve doğru oran seçimi kritik önemdedir

Doğru AT ve GT bağlantısı olmadan kompanzasyon sistemi kararsız çalışır, aşırı veya eksik kompanzasyon oluşabilir.