Elektrik enerjisi üretim, iletim ve dağıtım sistemlerinin planlanması sırasında çeşitli elektriksel terimler ve faktörler kullanılmaktadır. Bu kavramlar elektrik şebekelerinin doğru projelendirilmesi, enerji talebinin doğru hesaplanması ve sistemin ekonomik işletilmesi açısından büyük önem taşır.
Elektrik dağıtım sistemlerinde yüklerin davranışını anlamak için talep faktörü, yük faktörü, diversite faktörü ve kurulu güç gibi kavramlar kullanılır. Bu faktörler özellikle enerji dağıtım şebekesi tasarımında ve trafo güçlerinin belirlenmesinde önemli rol oynar.
Bazı Elektriksel Terimler ve Tarifler
Elektrik sistemlerinin analizinde kullanılan bazı temel terimler aşağıda açıklanmıştır.
Kurulu Güç (Installed Power)
Bir tesiste bulunan tüm elektrikli cihazların toplam güç değerine kurulu güç denir.
Örnek:
Bir tesiste bulunan cihazlar:
-
10 kW motor
-
5 kW aydınlatma
-
15 kW makine
Kurulu güç:
30 kW
Maksimum Talep (Maximum Demand)
Bir tesisin belirli bir zaman aralığında çektiği en yüksek güç değeri maksimum talep olarak adlandırılır.
Her zaman kurulu güce eşit değildir çünkü tüm cihazlar aynı anda çalışmaz.
Ortalama Güç
Belirli bir zaman aralığında kullanılan ortalama güç miktarıdır.
Elektrik sistemlerinin planlanmasında ortalama güç önemli bir parametredir.
Yük Faktörü
Yük faktörü, ortalama yükün maksimum yüke oranıdır.
Yük faktörü sistemin ne kadar verimli kullanıldığını gösterir.
Talep Faktörü
Talep faktörü, bir tesisin maksimum talebinin kurulu güce oranıdır.
Talep faktörü genellikle 1’den küçük bir değerdir.
Çünkü tesislerde bulunan tüm elektrikli cihazlar aynı anda çalışmaz.
Toplu Yüklere Ait Talep Faktörleri
Toplu yükler, birden fazla tüketicinin bulunduğu elektrik sistemlerini ifade eder.
Örneğin:
-
konut siteleri
-
apartmanlar
-
toplu konut projeleri
Toplu konutlarda talep faktörü genellikle aşağıdaki aralıklarda olur:
| Tüketici Sayısı | Talep Faktörü |
|---|---|
| 1 – 5 konut | 0.7 – 0.8 |
| 5 – 10 konut | 0.6 – 0.7 |
| 10 – 20 konut | 0.5 – 0.6 |
| 20’den fazla | 0.4 – 0.5 |
Konut sayısı arttıkça talep faktörü azalır.
Bunun nedeni tüm kullanıcıların aynı anda maksimum güç tüketmemesidir.
Sokak Aydınlatmasına Ait Talep Faktörleri
Sokak aydınlatması elektrik dağıtım sistemlerinde önemli bir yük grubudur.
Sokak aydınlatma sistemlerinde yükler genellikle aynı anda çalışır. Bu nedenle talep faktörü oldukça yüksektir.
Genellikle kullanılan talep faktörü:
0.9 – 1.0
Örneğin:
-
100 adet sokak lambası
-
her biri 100 W
Kurulu güç:
10 kW
Maksimum talep:
yaklaşık 9 – 10 kW
Sanayi Yüklerine Ait Talep Faktörleri
Sanayi tesislerinde kullanılan elektrik yükleri genellikle motorlar, üretim makineleri ve yardımcı ekipmanlardan oluşur.
Sanayi tesislerinde talep faktörü işletmenin çalışma düzenine bağlı olarak değişir.
Genel değerler:
| Sanayi Türü | Talep Faktörü |
|---|---|
| Küçük sanayi | 0.6 – 0.7 |
| Orta ölçekli fabrika | 0.7 – 0.8 |
| Büyük sanayi tesisi | 0.8 – 0.9 |
Sanayi tesislerinde talep faktörünün yüksek olmasının nedeni üretim makinelerinin uzun süre çalışmasıdır.
Diversite (Başkalık) Faktörü
Elektrik dağıtım sistemlerinde kullanılan önemli faktörlerden biri diversite faktörüdür.
Diversite faktörü, bireysel maksimum taleplerin toplamının sistem maksimum talebine oranıdır.
Diversite faktörü genellikle 1’den büyüktür.
Bu faktör farklı tüketicilerin maksimum yüklerinin aynı anda oluşmaması prensibine dayanır.
Diversite Faktörünün Önemi
Diversite faktörü sayesinde elektrik dağıtım sistemleri daha ekonomik şekilde tasarlanabilir.
Örneğin:
Bir trafoya bağlı üç tesis olsun.
| Tesis | Maksimum Talep |
|---|---|
| A | 50 kW |
| B | 40 kW |
| C | 30 kW |
Toplam bireysel maksimum talep:
120 kW
Ancak sistemde aynı anda oluşan maksimum yük:
80 kW
Diversite faktörü:
Bu durumda trafo kapasitesi 120 kW yerine 80 kW civarında seçilebilir.
Sonuç
Elektrik enerji sistemlerinde kullanılan terimler ve faktörler, elektrik dağıtım şebekelerinin doğru planlanması açısından büyük önem taşır. Talep faktörü, yük faktörü ve diversite faktörü gibi parametreler sayesinde elektrik sistemleri daha ekonomik ve verimli şekilde tasarlanabilir.
Özellikle konut, sokak aydınlatması ve sanayi yükleri gibi farklı tüketici gruplarının elektrik talep davranışları dikkate alınarak dağıtım sistemleri planlanmalıdır.
